عوض كردن چيزى خوبترى به چيز پست‌ترى است . أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ . امّا مخلصان ، خداوند جان و مال آنها را در برابر بهشت از آنان خريد ، و چون ديدند تمتّع بيست يا سى ساله را به تمتّعى جاودانى رها كرده‌اند از اين داد و ستد شاد شدند . آنچه گفته شد در بيان چيزى بود كه بايد در آن زهد ورزيد ، و اگر آن را فهميده‌اى دانسته‌اى كه آنچه را متكلّمان در تعريف زهد ذكر كرده‌اند تنها اشاره به برخى از اقسام آن است و هر كدام از آنها آنچه را بر نفس خود يا مخاطب خويش غالب ديده همان را بيان كرده است . مىگويم : پس از اين غزّالى بخشى از سخنان عامّه را پيرامون زهد ذكر كرده و نارسايى هر يك از آنها را شرح داده سپس گفته است : پيرامون زهد سخنانى غير از آنچه ذكر كرديم گفته شده كه ما در نقل آنها سودى نمىبينيم ، چه كسى كه بخواهد حقايق امور را از خلال گفته‌هاى مردم معلوم كند آنها را مختلف خواهد ديد و فايده‌اى جز سرگشتگى نخواهد برد . امّا كسى كه حقّ به ذات خود برايش روشن شده و آن را به چشم دل دريافته هر سخنى را گوش نمىدهد و به حقّ اعتماد مىكند ، و به كوتاهى كسى كه به سبب كمى بينش قصور ورزيده ، و يا آن كه با معرفت كامل به مقدار حاجت بسنده كرده آگاه مىشود . و اين كه اينان همگى در اين مورد به اختصار برگزار كرده‌اند به سبب كمى بينش نبوده بلكه آنچه را ذكر كرده‌اند در وقت حاجت و در حدّ آن بوده و حاجات نيز مختلف است به همين سبب گفتار مختلف مىشود . ممكن است سبب اكتفا در حدّ حاجت خبر دادن از حالت حاضر شخص در نفس خود باشد ، و چون احوال مختلف است اقوالى كه خبر از اين احوال مىدهد نيز مختلف خواهد بود . امّا حقّ در ذات خود جز يكى نيست و تصوّر اختلاف در آن نمىرود . مىگويم : در كافى از امام سجّاد ( ع ) روايت شده كه زهد در اين آيه از كتاب خداست : لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ ، « 56 » و اين مطلب پيش از اين در سخنان امير مؤمنان ( ع ) ذكر شده ، و سخنى جامع در تعريف زهد است . و نيز از امير مؤمنان ( ع ) نقل شده كه فرموده است : « زهد در دنيا كوتاهى آرزو و شكر هر نعمت و

--> ( 56 ) همان مأخذ ، 2 / 128 ، شمارهء 4 . آيه سوره حديد / 23 : اين براى آن است كه بر آنچه از دست داده‌ايد اندوه نخوريد ، و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشيد .